CÁC LỖI NGỤY BIỆN PHỔ BIẾN TRONG TƯ DUY (P.3)

Related Courses

CÁC LỖI NGỤY BIỆN PHỔ BIẾN TRONG TƯ DUY (P.3)

#3 Story bias/Narrative fallacy

Tất cả chúng ta đều yêu thích các câu chuyện và các tình tiết gây cấn vì vậy chúng ta có xu hướng cố tình “thêm thắt” các tình tiết vào những sự kiện đơn lẻ và làm cho nó trở thành một câu chuyện có ý nghĩa, hấp dẫn hơn. Chúng ta dùng những câu chuyện để giải thích, để tạo ý nghĩa cho thế giới xung quanh mình, giải thích những điều đã xảy ra luôn dễ dàng hơn là dự đoán những gì sắp đến. Điều này nguy hiểm vì đôi khi nó làm lệch đi bản chất của sự việc, hoặc ngay cả “bóp méo sự thật”.

Key takeaway: Tập trung vào ý chính, cốt lõi của vấn đề. Đừng cố xâu chuỗi các sự kiện sự việc và tưởng tượng ra mối liên quan giữa chúng. Mỗi khi nghe một câu chuyện, đọc một bài báo, hãy tỉnh táo nhìn nhận được vấn đề: ai là người kể, mục đích của họ là gì, họ có đang cố tình che giấu điều gì không...

Cuộc sống là một vũng bùn, phức tạp như một nút thắt Gordian. Hãy tưởng tượng một người sao Hỏa vô hình quyết định theo dõi bạn bằng một cuốn sổ tay vô hình không kém, ghi lại những gì bạn làm, suy nghĩ và mơ ước. Cuộc sống của bạn sẽ bao gồm các mục như cà phê đã uống, đã hôn cô gái hàng xóm trong giấc mơ, lên lịch các kỳ nghỉ, Maldives, giờ đã gần hết tiền,... Chúng ta chắc chắn sẽ muốn đưa những mớ lộn xộn này vào một câu chuyện “gọn gàng” hơn dễ theo dõi.

Nhiều người gọi nguyên tắc này là “Tạo ra ý nghĩa.” Cách chúng ta tiếp cận với những câu chuyện như chúng ta thử đồ, chúng ta sẽ chọn cái gì vừa vặn với mình nhất. Chúng ta làm điều tương tự với lịch sử thế giới, và do đó chúng ta hiểu được những điều nhất định, như tại sao Hòa ước Versailles dẫn đến Chiến tranh thế giới thứ hai, hay tại sao chính sách tiền tệ lỏng lẻo của Alan Greenspan lại tạo ra sự sụp đổ của Lehman Brothers. Chúng ta hiểu lý do tại sao “Bức màn sắt” sụp đổ hoặc tại sao Harry Potter trở thành một cuốn sách bán chạy nhất. Ở đây, chúng ta nói về “sự hiểu biết”, nhưng những điều này không thể hiểu theo nghĩa truyền thống. Chúng ta chỉ đơn giản là tạo nên những ý nghĩa của chúng. Câu chuyện là những thực thể đáng ngờ. Người ta đã đơn giản hóa và bóp méo thực tế, lọc ra những thứ không phù hợp. Nhưng rõ ràng chúng ta không thể làm gì nếu không có nó. Điều rõ ràng là trước tiên mọi người sử dụng những câu chuyện để giải thích thế giới, trước khi họ bắt đầu suy nghĩ một cách khoa học, làm cho thần thoại trở nên lâu đời hơn cả triết học. Điều này đã dẫn đến những câu chuyện “thiên vị”.

Trên các phương tiện xã hội, ví dụ về câu chuyện thiên vị sẽ là một chiếc xe đang đi qua một cây cầu và bất thình lình cầu gãy. Ngày hôm sau chúng ta sẽ đọc được các câu chuyện về người tài xế xấu số, anh ấy ở đâu, đang làm gì và chúng ta sẽ đọc được tiểu sử của anh ấy: sinh ở đâu, lớn lên ở đâu, kiếm sống bằng cách nào. Nếu anh ấy còn sống và tham gia phỏng vấn chúng ta sẽ được nghe kể về cảm nhận của anh ấy khi cầu gãy. Điều vô lí nhất chính là không ai nhắc về nguyên nhân của tai nạn đó. Hãy bỏ qua tiểu sử của tài xế và quan tâm nhiều hơn đến vấn đề xây dựng: Điều gì làm nên tai nạn đó? Tài xế có đang mệt mỏi không? Nếu không thì cây cầu có vấn đề gì không? Vấn đề gì? Do thiết kế? Vậy thì những cây cầu có cùng thiết kế đó thì sao? Đó đều là những câu hỏi có giá trị nhưng nó lại không tạo nên một câu chuyện đủ dài. Những câu chuyện thu hút chúng ta hơn là những chi tiết trừu tượng. Do đó những mặt giải trí hay câu chuyện đằng sau sẽ được ưu tiên hơn là những sự thật liên quan.

Dưới đây là hai câu chuyện của tiểu thuyết gia người Anh E. M. Forster. Câu chuyện nào khiến bạn nhớ tốt hơn?

(a) Vua chết, nữ hoàng chết.

(b) Vua chết, và nữ hoàng chết vì đau buồn.

Hầu hết mọi người sẽ nhớ câu chuyện thứ hai dễ dàng hơn. Tại đây, hai cái chết không chỉ diễn ra liên tiếp mà còn được liên kết về mặt cảm xúc. Câu chuyện a như một sự thông báo lại, nhưng câu chuyện b lại có ý nghĩa. Theo lý thuyết về thông tin, chúng ta sẽ có thể nhớ a tốt hơn vì nó ngắn hơn, nhưng bộ não của chúng ta lại không làm việc theo cách đó.

Các nhà quảng cáo cũng “bắt chước” theo cách làm đó. Thay vì tập trung vào những lợi ích từ sản phẩm, họ tạo ra những câu chuyện xung quanh nó. Google đã chứng minh điều này trong quảng cáo Super Bowl vào năm 2010 “Google Parisian Love.”

Từ những câu chuyện về cuộc đời chúng ta cho đến những sự kiện trên thế giới, chúng ta định hình mọi thứ thành những câu chuyện có ý nghĩa. Như vậy sẽ làm sai lệch thực tế và ảnh hưởng đến chất lượng của các quyết định của chúng ta, nhưng có một biện pháp khắc phục: đừng xâu chuỗi chúng lại. Bạn sẽ thấy các sự kiện mà hôm nay nhìn chúng có vẻ liên quan nhưng tại thời điểm đó thì nó không liên quan với nhau. Để trải nghiệm điều đó, hãy thử tách những câu chuyện cuộc đời bạn ra khỏi bối cảnh của nó. Xem lại các ghi chú hằng ngày của mình, bạn sẽ thấy rằng cuộc đời của mình không đi theo một đường thẳng mà là những điều không được lên kế hoạch trước, các sự kiện, trải nghiệm không liên quan. Bất cứ khi nào bạn nghe một câu chuyện, hãy tự hỏi: Ai là người kể, ý định của anh ta là gì và anh ta đã che giấu những gì? Các yếu tố bị bỏ qua có thể không liên quan. Nhưng chúng có thể thậm chí còn liên quan hơn các yếu tố được nhấn mạnh trong câu chuyện, chẳng hạn như khi giải thích về một cuộc khủng hoảng tài chính hay nguyên nhân chiến tranh. Vấn đề thực sự với những câu chuyện: Chúng cho chúng ta một cảm giác sai lầm về sự hiểu biết, vô hình chung chúng sẽ khiến chúng ta gặp phải những rắc rối lớn hơn.

(Nguồn: "The Art Of Thinking Clearly" - Rolf Dobelli)

Related news

Làm Thế Nào Để Thảo Luận Các Ý Tưởng Một Cách Hiệu Quả

Làm Thế Nào Để Thảo Luận Các Ý Tưởng Một Cách Hiệu Quả

March 01, 2019
Các công ty thường gặp khó khăn khi có những sự thay đổi quá nhanh, nhưng khi được hỏi về thách thức lớn nhất thì các nhà lãnh đạo không bao giờ đề cập đến các vấn đề như “mở rộng cơ sở hạ tầng về công nghệ”, “thuê được các nhân viên có thể thích ứng nhanh” hoặc “khả năng kết nối với công ty mẹ”, mà họ lo lắng về việc có bao nhiêu cuộc cãi nhau giữa các nhân viên.
CÁC LỖI NGỤY BIỆN PHỔ BIẾN TRONG TƯ DUY (P.1)

CÁC LỖI NGỤY BIỆN PHỔ BIẾN TRONG TƯ DUY (P.1)

March 20, 2019
#1 Outcome bias: Never judge a decision by its outcome Không bao giờ đánh giá một quyết định dựa trên kết quả bởi vì luôn luôn có yếu tố ngẫu nhiên (may mắn) và các yếu tố bên ngoài, nằm ngoài tầm kiểm soát ảnh hưởng đến kết quả. Thay vào đó hãy nhìn vào quá trình, đánh giá những nỗ lực và công sức để tạo nên kết quả. Chính điều đó tạo nên giá trị và sự khác biệt, chứ không phải kết quả cuối cùng.
CÁC LỖI NGỤY BIỆN PHỔ BIẾN TRONG TƯ DUY (P.2)

CÁC LỖI NGỤY BIỆN PHỔ BIẾN TRONG TƯ DUY (P.2)

March 20, 2019
#2 Confirmation bias Là “cha đẻ” của các nhận thức sai lầm vì nó làm cho chúng ta có xu hướng diễn giải những thông tin, dữ kiện mới sao cho “khớp” với các kinh nghiệm cũ, lý thuyết, niềm tin và định kiến của mình. Và một khi có sự “không khớp”, chúng ta sẽ có xu hướng loại bỏ những sự thật, dữ kiện đó (disconfirming evidence). Hoặc khi chúng ta tin vào điều gì đó, chúng ta sẽ chỉ tìm kiếm những bằng chứng ủng hộ (confirming evidence) cho điều đó và cố tình che giấu những sự thật khác.